Dlaczego ludzie podejmują nieracjonalne decyzje finansowe?

W zachowaniach wybitnych inwestorów, menedżerów czy indywidualnych graczy giełdowych pojawiają się pewne nieprawidłowości i odchylenia od racjonalności. Nie wystarcza już więc założenie klasycznej teorii ekonomii, że uczestnicy gospodarki są zawsze racjonalni, a ich upodobania są stałe. Nie wystarcza też założenie, że ludźmi kierują długoterminowe perspektywy stanu posiadania i jego ogólna użyteczność. To właśnie finanse behawioralne dostarczają wyjaśnienia dla tych paradoksów, których dotychczasowe teorie ekonomii nie mogły wyjaśnić. Teoria ta pokazuje, skąd biorą się nieracjonalne zachowania uczestników rynku ekonomicznego; podkreśla, że to stany emocjonalne związane z zyskami i stratami sterują zachowaniem ludzi. Decyzje finansowe podlegają takim samym ograniczeniom jak decyzje podejmowane w innych obszarach życiowych. Inwestorzy często opierają się na heurystykach, ich decyzje zależne są od ram (framingu), a ponadto wykazują oni pewne tendencje poznawcze i motywacyjne. Może to prowadzić do błędnych decyzji finansowych i nieracjonalnych zachowań.

Jedną z takich poznawczych tendencji jest efekt myślenia wstecznego, czyli „wiedziałem, że to się zdarzy” (hindsight bias). To zdanie często słyszymy w życiu codziennym i może ono dotyczyć także rynku ekonomicznego. Wielu ludzi jest przekonanych, że załamanie na giełdach pod koniec XX w. było do przewidzenia. Oczywiście takie przekonanie, wynika z tego, że kiedy już uzyskamy wiedzę na temat zaistniałego zdarzenia to zmieniają się nasze wcześniejsze sądy o prawdopodobieństwie wystąpienia tego wydarzenia. Nasz umysł jest niedoskonały w rekonstruowaniu minionych stanów wiedzy i poglądów, które uległy zmianie.

Innymi przykładami poznawczych skłonności uczestników rynku finansowego mogą być heurystyki: zakotwiczenia i dostępności. Pierwsza z nich powoduje, że inwestor może kupić akcje po dowolnej cenie, w zależności od tego na jakim poziomie cen (punkcie wyjścia) zostanie zakotwiczony. Druga heurystyka sprawia, że inwestorzy chętniej kupują akcje firm, które są im znane, zlokalizowane w ich otoczeniu. A w odniesieniu do hazardu – te jego rodzaje, które są ludziom bardziej znane, są przez nich oceniane jako mniej ryzykowne. Kolejną skłonnością typową dla uczestników rynku finansowego jest kierowanie się heurystyką reprezentatywności – mają oni skłonność do uogólniania i wyciągania wniosków nawet na podstawie małej ilości dostępnych danych. Przykładem takiego błędu ignorowania wielkości próbki może być osoba, która inwestuje w akcje dwóch spółek z jednej branży i obie inwestycje przynoszą jej duże straty. Na podstawie takiej małej próby (dwa doświadczenia) wyrabia sobie negatywne zdanie o całej tej branży. Inną formą tego błędu poznawczego może być nierespektowanie prawa powrotu do średniej. Jeśli na przykład wskaźnik ceny akcji czy zysku spółki odbiega znacząco od swoich długoterminowych średnich z przeszłości, można się spodziewać, że w dłuższej perspektywie czasowej powróci on w okolice swoich średnich. Uczestnicy rynku mogą nie dostrzegać i nie spodziewać się takiej regresji do średniej. Przeciwnym efektem do tego zjawiska jest złudzenie gracza. Zwane jest ono także paradoksem hazardzisty i jest ono typowo powiązane z hazardem, ale może wystąpić także w kontekście rynku ekonomicznego. W hazardzie losowość jest spostrzegana jako autokorygujący się proces, gdzie odchylenie w jedną stronę powoduje automatyczne odchylenie w przeciwną stronę, aby uzyskać równowagę. Tak więc hazardziści zakładają, że w ruletce po długiej serii czerwonych musi wypaść czarne. Jednak to czy w przyszłości wypadnie czarne, nie zależy od tego czy i ile razy w przeszłości wypadło czerwone. Tak samo na rynkach finansowych – nie można zbytnio opierać się na powiązaniu przeszłych stóp zwrotu z przyszłymi. Występują w tej kwestii pewne różnice pomiędzy ekspertami a inwestorami indywidualnymi. Eksperci budują strategie inwestycyjne w oczekiwaniu na powrót kursów do średniej. Mniej wprawieni inwestorzy mogą działać pod wpływem emocji, które intensyfikują się, gdy jakiś długotrwały trend wyraźnie rzuca się w oczy. Inwestorzy indywidualni częściej skłonni są postawić na to, że trend ten będzie dalej się utrzymywał.

dlaczego ludzie podejmuja nieracjonalne decyzje finansowe oszczędzanie

Zjawisko nadmiernej pewności siebie to kolejny przykład tendencji inwestorów, która może prowadzić do nieracjonalnego działania. Na przykład kiedy prosi się ludzi o oszacowanie wartości jakiegoś indeksu, to zwykle nie są oni w stanie właściwie tego dokonać i podają zbyt wąski przedział dla swoich szacunków, pomimo że mogliby podać przedział o dowolnej szerokości. Pokazuje to, że mimo braku odpowiedniej wiedzy, ludzie mogą czuć się nieomylni. Mają więc tendencję do przeceniania swojej wiedzy pod względem jej jakości i zakresu oraz przeceniania swoich umiejętności, natomiast nie doceniają ryzyka. Ponadto doświadczają też złudzenia kontroli, czyli wyolbrzymionego przekonania o własnej kontroli nad zachodzącymi wydarzeniami. Zjawisko to dotyczy osób wykonujących przeróżne zawody, a między innymi inwestorów czy analityków finansowych. Przykładem złudzenia kontroli może być zachowanie hazardzistów, którzy sądzą, że są w stanie wpłynąć na to jaki będzie wynik rzutu: starają się rzucać z większą siłą, jeśli pożądana jest duża liczba oczek, natomiast gdy chcą, aby wypadła mała liczba rzucają delikatniej. Nadmierna pewność siebie pojawia się zwłaszcza, gdy osoba osiągnęła szybki sukces w nowej dziedzinie. Ludzie są nadmiernie pewni siebie w swoich przewidywaniach i prognozach, ponieważ nie doceniają procesów losowych, a ludzki umysł uwielbia doszukiwać się wszędzie zawiązków przyczynowo – skutkowych. Ponadto, w efekcie nadmiernej pewności ludzie wolą przewidywać przyszłość, np. przyszłe ceny akcji, niż wnioskować o przeszłości, np. cenie akcji z poprzedniego dnia. Pewność siebie jest wzmacniana przez złudzenie kontroli, które powoduje, że ludzie nie doceniają ryzyka związanego z daną inwestycją. Nadmierna pewność siebie jest także częsta dla młodych, początkujących przedsiębiorców, którzy zakładając firmę mają przekonanie, że ich interes na pewno odniesie sukces. Z jednej strony nadmierna pewność siebie może być przydatnym zjawiskiem, motywującym do działania i podejmowania ryzyka, z drugiej strony może jednak przyćmić właściwy ogląd całej sytuacji i rzeczywistych szans na odniesienie sukcesu.

Oprócz skłonności poznawczych, inwestorzy przejawiają także pewne skłonności motywacyjne. I tak na przykład, teoria perspektywy pokazuje, że od tego jak zostanie sformułowany problem i gdzie zostanie ustawiony punkt odniesienia, zależy to czy wynik decyzji będzie odczuwany jako zysk (i osoba wykaże niechęć do ryzyka) czy też jako strata (i osoba będzie przejawiać skłonność do ryzyka). Teoria perspektywy pokazuje, że o wiele bardziej boli nas strata określonej kwoty, niż zysk o dokładnie takiej samej wartości. Z tymi zjawiskami wiąże się efekt unikania strat. Powoduje on, że inwestorzy pasywni nie są skłonni do sprzedawania akcji po niższej cenie niż je kupili, bronią się wszelkimi siłami, byle tylko nie zamknąć pozycji ostatecznej na minusie. Z kolei inwestorzy aktywni potrafią szybko wycofać pieniądze i zainwestować je gdzieś indziej. Konsekwencją unikania strat jest efekt utopionych kosztów. Przykładem może tu być inwestor, który poświęcił wysiłek i czas na dokonanie analizy jakiejś spółki, po czym zakupił jej akcje. Jeśli po pewnym czasie akcje idą w dół, to inwestor będzie skłonny dokupić jeszcze więcej akcji tej spółki, ponieważ obawia się, że jego wysiłek i zaangażowanie pójdą na marne. Nieracjonalny inwestor trwa przy swojej decyzji. Zamiast patrzeć w przyszłość, rozpamiętuje wcześniejsze zaangażowanie i przez to niechętnie rezygnuje z poczynionych inwestycji.

Kolejną skłonnością motywacyjną jest księgowanie umysłowe. Każdy z nas posiada kilka mentalnych rachunków, np. na bieżące wydatki, na oszczędności, na specjalne cele. Istnieje też wyraźna hierarchia decydująca o tym, w jakiej kolejności będziemy wykorzystywać pieniądze z poszczególnych rachunków na bieżące potrzeby. Dzięki takim mentalnym rachunkom nasz umysł jest w stanie kontrolować swoje działania i zarządzać nimi. Ludzie nieracjonalnie rozdrabniają swoje inwestycje czy budżet na osobne pozycje, i dla każdej z osobna rozważają zyski i straty, choć wszystkie powinny być rozważane łącznie. Tłumaczy to dlaczego czasami ludzie mogą posiadać pieniądze na rachunku oszczędnościowym, które mentalnie są zaksięgowane jako „oszczędności na dom” i jednocześnie brać kredyt na samochód. Księgowanie umysłowe pokazuje także, że przypływ pieniędzy z różnych źródeł traktujemy odmiennie: inaczej obchodzimy się z pieniędzmi, które zarobimy ciężką pracą, a inaczej z tymi otrzymanymi od „cioci z Ameryki”. Konsekwencją tego jest na przykład efekt status quo – niechęć wobec zmian istniejącego stanu rzeczy. Świetnym zobrazowaniem tego efektu może być spółka, którą badali Martian i Shea. Większość jej pracowników, którzy automatycznie przypisani zostali do funduszu emerytalnego, nie rezygnowali z niego. Nie domagali się także przywrócenia wcześniejszych proporcji alokacji środków i nie wychodzili z żadnymi nowymi propozycjami. Kolejną konsekwencją księgowania mentalnego jest efekt przywiązania, który sprawia, że inwestor, który posiada od dłuższego czasu jakieś akcje i jest emocjonalnie związany z daną spółką, będzie raczej odczuwał niechęć do sprzedaży tych akcji. Inną konsekwencją jest to, że ludzie po osiągnięciu wygranej mają większe skłonności do podejmowania ryzyka. Jest to mechanizm „na koszt firmy”, który polega na tym, że inwestorzy po zakończeniu korzystnej transakcji chętniej ryzykują, a hazardziści po wygranej czują jakby grali nie za swoje pieniądze, a więc nawet jeśli przegrają, to nie własne pieniądze, tylko te, które dopiero przed chwilą wygrali. Przeciwnym zjawiskiem jest efekt ukąszenia węża – po doznaniu porażki ludzie mniej chętnie podejmują ryzyko. Czasami jednak nie mogą pogodzić się ze stratą i mogą odczuwać potrzebę wyrównywania strat, odegrania się, co zmotywuje ich do podjęcia ryzyka.

dlaczego ludzie podejmuja nieracjonalne decyzje finansowe oszczedzanie hazard

Inny przykład motywacyjnej tendencji to efekt dyspozycji – inwestorzy mają skłonność do sprzedawania udanych inwestycji, a unikają raczej sprzedawania akcji przynoszących straty. Mają oni osobne mentalne rachunki dla kupowanych akcji i chcą, aby każdy z nich zamknął się z zyskiem. Nie patrzą na swój portfel racjonalnie. Powinni przecież sprzedać te akcje, które mają najmniejsze szanse na dobry wynik w przyszłości. Kolejnym zjawiskiem jest dysonans poznawczy. Aby go uniknąć (oraz tych nieprzyjemnych emocji, które wywołuje) inwestorzy mają skłonność do oceniania własnych inwestycji jako bardzo opłacalnych, niezależnie od tego jaką wiedzę posiadają na temat rynków finansowych.

Te ostatnie zjawiska pokazują, że uczestnicy rynku ekonomicznego nie zawsze postępują racjonalnie i nie kierują się maksymalizacją zysków. W przeciwieństwie do tego, co głosi klasyczna teoria ekonomii, to nie sam stan posiadania jest najważniejszy. Liczą się uczucia i emocje związane ze stanem rachunków mentalnych. Rynki finansowe zakładają hipotetycznie, że inwestorzy działają racjonalnie. Jak pokazują ustalenia finansów behawioralnych – jest to błędne założenie, ponieważ ludzie, a w tym także inwestorzy, korzystają z heurystyk i „metod na skróty”, które zwykle pozwalają wyciągać poprawne wnioski, ale czasami zawodzą i prowadzą do nieracjonalnych działań. Finansista to też człowiek i na niego także czyha wiele pułapek przy dokonywaniu decyzji. Najbardziej racjonalnym wytłumaczeniem dla tych nieracjonalnych zachowań jest to, że większość procesów myślowych zachodzi bardzo szybko w podświadomości i to niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z podświadomością inwestora, hazardzisty czy osoby oszczędzającej na dom.

Bibliografia:

 

  • Kahneman, D. (2012). Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym. Poznań: Media Rodzina.
  • Tversky, A., Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124-1131.
  • Tyszka, T. (red.). (2004). Psychologia ekonomiczna. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *